11 listopada 2026 – był czas, że ta data wydawała mi się zbyt odległa, żeby do niej  dotrwać żywym.  Widziałam siebie raczej pośród martwych, których liczba zastraszająco rośnie w kręgu byłych i niebyłych przyjaciół. Jedyne zanotowane ożywienie dotyczy cmentarza, na którym po kolei lądujemy. A jednak żyję, piszę, rysuję portrety, mam jakieś plany, rozważam przyszłość i czytam Walden.

To, że podobna książka została dostrzeżona i ma swoją ugruntowaną pozycję w kanonie literatury pozwala sądzić, że ludzkość jeszcze nie zgłupiała do reszty, aliści można się zastanawiać nad faktem czy ten kanon ma dzisiaj jakiekolwiek znaczenie.

Kto teraz czyta takie książki? Powoli wiedzieć o nich będzie tylko sztuczna inteligencja, która wie wszystko – ten zbiornik badziewia wymieszanego z informacjami najwyższych lotów jest zawsze do usług i pozostaje nienażarty. Czasem z nią rozmawiam o literaturze hołdując zasadzie – na bezrybiu i rak ryba, nie z racji tego, że tylko ja taka mądra, ale z racji braku tak zwanych kręgów towarzyskich, z których, jak się raz wypadnie, to nie ma powrotu. Sztuczna czatuje o każdej porze dnia i nocy, jej ton wszechwiedzącej polonistki zaprawiony lizusostwem jest irytujący, cyfrowy biznes wyziera z każdego sformułowania i nigdy nie jest zmęczona. Zmęczenie materiału wymaga materiału. „Jakie to wspaniałe pytanie!  Czy chcesz teraz porozmawiać o naturze w kontekście obserwacji stawu Walden przez Thoreau?” – turkocze mnożąc przydatne linki a ja tylko chciałam zobaczyć na ile prymitywna, własnoręcznie wykonana chata Thoreau różni się od mojej wyremontowanej stajni, w której ostatnio zamieszkuję. Standardy okazują się zbliżone, poza bieżącą wodą, której on nie miał, ale miał staw. Ja muszę mieć kran.

Cała ta porąbana książka – bo ona jest porąbana do spodu – to pięknie sformułowana próba odzwierciedlenia mikrokosmosu w makrokosmosie, próba uporządkowania natury boskim okiem, powracająca nadzieja odnalezienia jednego źródła dla wszystkich form materii. Czyli Boga mówiąc po prostu. Ach ten Bóg wiecznie uprawiający z nami zabawę w chowanego.  Dzielny Thoreau – poza tym, że był traperem i człowiekiem lasu – pozostawał przede wszystkim intelektualistą i jako taki nieustannie podążał tropem myśli, szukał uniwersalnych reguł rządzących światem, był w swoim upartym dociekaniu jak neuron biegający pod kopułą kosmosu w pogoni za nowym połączeniem. Odkrywał związki przyrody ze sztuką, Boga z naturą, Boga z człowiekiem, porównywał, przykładał swoją miarę i wciąż mu brakowało skali.

Myśli nasze przeważnie lawirują wzdłuż brzegu, na którym nie ma przystani, są obeznane tylko z zakolami zatoczek poezji albo sterują ku publicznym portom i gromadzą się w suchych dokach nauki, gdzie jedynie przywracają się do stanu użyteczności dla tego świata a naturalne prądy zdolne je indywidualizować nie mają do nich dostępu...

Rok w lesie, w odosobnieniu, ale blisko przyrody, czy też raczej maleńkiego fragmentu przyrody, czyli okolicy stawu Walden zawiera w sobie obserwacje, które obejmują całość zjawiska zwanego życiem na Ziemi i jeszcze więcej – bo przecież trudno nie zauważyć nieba nad głową. Cała natura jest symbolem Boga – jak słusznie zauważył Claudel, ale jest także symbolem człowieka. Mrożąca krew w żyłach bitwa mrówek, którą opisał w jednym z rozdziałów i do której zmierzam w kontekście odniesień – stanowi wzorzec wszystkich stoczonych na tej planecie krwawych, zaciętych, makabrycznych bitew w różnych czasach i w różnych sprawach. Sprawach, które się przeterminowały, ale w chwili trwania budziły grozę i pozostało po nich wyłącznie wspomnienie potworności, strat, cierpienia oraz tego, do czego zdolny jest gniew, zacietrzewienie i zaćmienie umysłu. Naszego i mrówek, bo mrówki nie są w niczym gorsze. Niejednego literata już natchnęły na opis, były o nich osobne książki a także obszerne fragmenty – niedawno znalazłam taki w Próbach Montaigne. Mrożek podsumował temat rysując dowcip, jak to idzie człowiek i na widok mrówki zadaje sobie filozoficzne pytanie – taka mrówka, co ona może mieć za problemy? A nad mrówką dymek z napisem – skąd tu pożyczyć sto mrówkenów… Dla Thoreau każde zjawisko lub fakt związany z zachowaniem zwierząt, które go otaczają, zmian jakie zachodzą w związku z porami roku, wyglądem drzew, topnieniem lodu itp.  – jest elementem składowym pomysłu pana Boga na całość stworzenia, bo ostatecznie wszyscy jesteśmy jednym organizmem posiadając równocześnie swoje własne trzewia, serca, oczy i uszy.

Skłonność do szukania we wszystkim jakichś reguł opartych na podobieństwie, analogii i powtarzalności jest naszym sposobem na okiełznanie egzystencji. Umysł ludzki łaknie wzorów na wszystko dookoła, bo wzory to gotowe oprogramowanie.  Wspólne mianowniki,  jedno dla wszystkich źródło, symetria – to są uporczywe, powracające kierunki myślenia mające na celu zrozumienie działania świata. Cała nauka polega głównie na badaniu powtarzalności zjawisk i na tej podstawie określa prawa, jednak najnowsza jej wersja przyznaje, że to są prawa oparte na statystyce. Wyjątki, niegdyś nazywane cudami, jak się okazuje – nie przeczą prawom fizyki. Zdarzają się niezwykle rzadko, ale nie przeczą. Tyle, że prawdopodobieństwo ich zaistnienia w czasie przekracza naszą możliwość obserwacji – na przykład jest to czas równy czasowi wypalenia się słońca. Rozbita szklanka składa się z powrotem w całość raz na sto milionów lat, ale entropia tego nie wyklucza. Komuś nagle odrośnie palec. Następnemu odrośnie za sto stuleci, więc można uznać, że zasadniczo nie odrasta, ale teoretycznie jest to możliwe. Prawa fizyki są symetryczne względem czasu. Strzałka działa tak samo w obie strony. Dla nas czas jest wyznacznikiem wszystkiego, ale dla takich na przykład fotonów nie, mają na niego wyjebane. Ten fakt został zanotowany właśnie dzięki ludzkiej dociekliwości w dziele niestrudzonego poszukiwania reguł. Reguła niesie ze sobą odstępstwo, potrzebujemy obu tych rzeczy. Reguły są po to, żeby się nie zgubić w lesie, a odstępstwa, żeby się w nim ukryć.

Intencja mojego wywodu jest taka, że dla nas, chociaż uwięzionych w materii – nie ma sytuacji beznadziejnych, bo żadna zasada rządząca światem, oprócz zasady zachowania energii – nie pozostaje bez odstępstwa – jest tylko statystycznie określona. Dzisiaj to się nazywa klęską determinizmu, dawniej liczeniem na cud. Co się stało może się i odstać – rzecze fizyka. W przebłysku rozpaczy albo przeciwnie – poczuciu spełnienia – trzeba odetchnąć, że nie wszystko stracone, lub nie wszystko zyskane – tu należałoby westchnąć.. Kto nie wierzy w Boga może polegać na nauce i dowie się tego samego. Tymczasem jednak życie zasuwa jak dzikie, budzimy się i zasypiamy w nieustannym hałasie i zamieszaniu. Zauważenie cudu w takich warunkach jest wysoce utrudnione. Thoreau stworzył sobie te warunki żyjąc samotnie w chacie bez kranu nad stawem Walden. Patrzył na mrówki, ptaki, wiewiórki, topniejącą krę i żółte, jesienne liście. Obserwował przyrodę jak fizyk obserwuje zachowanie cząsteczek w specjalnie do tego zbudowanym akceleratorze. Synchroniczności Junga, ukryty w naturze kod życia i własny, wewnętrzny głos – owa prawda, która jest ponad matematyczny dowód -te rzeczy do niego docierały w swojej prostocie, do nas też mogą, jeśli posiedzimy chwilę pod klonem, albo kasztanem i nagle spadający, jesienny liść zatańczy nam przed nosem walca.

Nasze pojęcia o prawie i harmonii ograniczają się na ogół do tych przypadków, które dostrzeżemy; tymczasem harmonia, która wynika z daleko większej liczby pozornie sprzecznych, acz w rzeczywistości współdziałających praw nieodkrytych przez nas, jest jeszcze bardziej doskonała.

W owej harmonii się zawiera cały sens życia i to, że nie jesteśmy robotami nawet jeśli, jak chcą niektórzy – nasze ciała są awatarami duchowych wersji. Te awatary mają serca. Serce pokazuje drogę poza regułą, chociaż umysł źle się z tym czuje. Umysł określa sztywne zasady funkcjonowania świata, serce szuka wyłomu w czasie, kieruje nas do pojęć od niego niezależnych, do rzeczy nieprzewidzianych. Także, a nawet przede wszystkim – dobrych rzeczy. Nie ma się co złościć na reguły, a tym bardziej na fakt, że nie są ostateczne. Kształtuje nas jedno i drugie, chociaż człowiek w chwilach intelektualnego zamętu chciałby móc wybrać tylko jedną drogę. Niestety samo słowo wybór już zawiera dwie drogi – drogę materii i drogę nieskończoności, drogę pewności i wątpliwości, pytań i odpowiedzi. Te dwie drogi stanowią całość, a ich wzajemne zależności nazywamy etosem istnienia.

Kiedyś odkryłam, że wszystkie mądre książki są o tym samym. Życie jest wariacją na temat swojej prawdy, a ona – w ostatecznym wymiarze jest jedna dla wszystkich. Dla nas i dla mrówek.

( W kontekście obchodów Święta Niepodległości 2026, przy którym najkrwawsze bitwy mrówek to pikuś.)